By Martina Kao    Photo：CANVA

Bùng nổ trái cây sấy Đông Nam Á: Khi nhu cầu mạnh, vì sao lô hàng vẫn hay bị kẹt?
Vài năm gần đây, trái cây sấy âm thầm trở thành một trong những mảng ổn định nhất của thương mại đồ ăn vặt xuyên biên giới.
Từ xoài sấy, dứa sấy đến chuối lát, nhu cầu tiếp tục tăng, dù hàng đi vào kệ bán lẻ, lên sàn thương mại điện tử, hay được dùng làm nguyên liệu cho ngũ cốc ăn sáng và các dòng snack hướng sức khỏe. Đặc biệt, Đông Nam Á nổi lên như một vùng cung ứng trọng yếu nhờ nguồn nguyên liệu tập trung, năng lực chế biến đã chín, và cấu trúc chi phí tương đối ổn định. Với nhiều thương hiệu và nhà nhập khẩu, đây là “cứ điểm” cung ứng tự nhiên.

Nhưng trong thực tế, điều khiến xuất khẩu trái cây sấy trở nên khó không thường nằm ở nhu cầu thị trường. Vấn đề nằm ở khâu triển khai.
Cùng một lô hàng, có thị trường thông quan rất mượt, nhưng sang thị trường khác lại bị yêu cầu bổ sung chứng từ, bị xem xét phân loại lại, hoặc chậm do bị đưa vào diện kiểm tra.

Câu hỏi không phải “trái cây sấy có bán chạy không”, mà là “chuỗi logistics phía sau có được thiết kế để giao hàng ổn định, lặp lại được hay không”.

Nhu cầu không biến mất, chỉ là rủi ro đã dịch chuyển xuống các khâu sau
Nhìn từ phía cung, ngành trái cây sấy Đông Nam Á có nhiều lợi thế khó thay thế.

Thứ nhất là cấu trúc nguồn nguyên liệu. Khác với trái cây ôn đới có mùa vụ rõ rệt, nhiều loại trái cây nhiệt đới có thể cung ứng tương đối đều quanh năm. Với nhà chế biến, điều này cho phép linh hoạt hơn trong kế hoạch sản xuất và chuẩn bị tồn kho, cũng là lý do xoài sấy, dứa sấy, chuối sấy vẫn là nhóm xuất khẩu chủ lực dài hạn.

Thứ hai, phương pháp chế biến đã chuẩn hóa cao. Sấy truyền thống, sấy khử nước nhiệt độ thấp, và đông khô đều đã trở thành quy trình phổ biến. Ngoại quan sản phẩm, mức độ ẩm và định dạng bao bì ngày càng tiệm cận kỳ vọng của thị trường snack quốc tế.

Cuối cùng, mô hình nhu cầu xuất khẩu khá rõ. Dù phục vụ nhóm snack hướng sức khỏe, nhóm ứng dụng làm nguyên liệu, hay hàng bán lẻ ăn liền, nhu cầu thường tập trung vào một số thị trường nhập khẩu đã trưởng thành. Người tiêu dùng ở các thị trường này quen với trái cây sấy và sẵn sàng trả tiền cho chất lượng và độ ổn định nguồn cung.

Nói cách khác, thị trường không phải điểm nghẽn. Bài kiểm tra thật sự là liệu các lợi thế đó có được “dịch” thành vận hành xuất khẩu có thể giao hàng ổn định hay không.

Trái cây sấy không phải một nhóm duy nhất, mà là tập hợp các quyết định về rủi ro
Với nhiều nhà xuất khẩu, điểm nghẽn đầu tiên xuất hiện ở khâu phân loại.

Ở cấp độ bán hàng, “trái cây sấy” là một khái niệm trực quan. Nhưng trong hải quan và tuân thủ thương mại, nó hoàn toàn không đơn nhất.
Xoài sấy, dứa sấy và chuối sấy có thể nằm ở các chương và phân nhóm khác nhau. Trái cây họ cam quýt sấy và trái cây sấy hỗn hợp lại theo logic phân loại khác. Việc có thêm đường, phương pháp chiên, hoặc quy trình đông khô còn có thể làm thay đổi kết quả khai báo.

Vấn đề là nhiều doanh nghiệp chỉ bắt đầu làm rõ các chi tiết này sau khi đã chốt đơn. Khi logic phân loại thay đổi giữa chừng, toàn bộ chứng từ ở các khâu sau đều bị ảnh hưởng.

Trong thực tế, hóa đơn thương mại thường dùng ngôn ngữ theo thị trường, nhãn bao bì nghiêng về thuật ngữ marketing, trong khi tờ khai hải quan phải dựa trên định nghĩa kỹ thuật. Chỉ cần một mắt xích lệch nhau, rủi ro bị kiểm tra sẽ tăng.

Vì vậy, phân loại không phải bước hành chính. Đây là “chốt kiểm rủi ro” đầu tiên của toàn bộ chuỗi xuất khẩu.

Tính nhất quán chứng từ quan trọng hơn bản thân số lượng chứng từ
Nhiều người nghĩ xuất khẩu trái cây sấy phụ thuộc chủ yếu vào các giấy chứng nhận liên quan đến thực phẩm. Thực tế, lô hàng thường bị chậm vì các chứng từ kể “những câu chuyện hơi khác nhau”.

Hóa đơn, phiếu đóng gói, bảng kê thành phần, và nhãn trên bao bì ngoài đều mô tả cùng một sản phẩm. Nhưng trên thực tế, chúng hay bị lệch.
Một chứng từ ghi “xoài sấy”, chứng từ khác lại ghi “snack xoài”. Danh sách thành phần thể hiện có thêm đường hoặc hương liệu, trong khi nhãn lại nhấn mạnh “tự nhiên” hoặc “không phụ gia”, dù quy trình có ngâm đường. Điều có thể chấp nhận trong ngữ cảnh bán lẻ lại bị nhìn như “không nhất quán” ở khâu nhập khẩu.

Khi bị yêu cầu làm rõ, thời gian nhanh chóng bị tiêu tốn vào việc sửa chứng từ, giải trình lại, và rà soát phân loại lại.

Nghiêm trọng hơn, các vấn đề này thường chỉ lộ ra khi hàng đã đến, thậm chí đã vào kiểm tra, dẫn đến phát sinh chi phí lưu kho, chỉnh sửa khai báo, và rủi ro phải khai lại.

Bao bì và điều kiện vận chuyển: Nhóm rủi ro chất lượng thường bị đánh giá thấp
Trái cây sấy nhìn có vẻ “để kệ được lâu”, nhưng vẫn rất nhạy với điều kiện vận chuyển.

Hấp thụ ẩm là vấn đề phổ biến nhất. Nếu bao bì không đủ khả năng cản ẩm, thời gian vận chuyển dài có thể làm thay đổi kết cấu hoặc làm xấu ngoại quan, đặc biệt ở các lô hàng trộn nhiều sản phẩm.

Nhiệt độ là biến số thường bị xem nhẹ. Nhiệt có thể không gây hư hỏng theo nghĩa “thối hỏng”, nhưng có thể làm đường bị “chảy” hoặc di chuyển, tạo độ dính, hoặc làm đổi màu, tất cả đều ảnh hưởng cách nhà nhập khẩu đánh giá tình trạng hàng.

Khi các vấn đề này bị quy thành tranh chấp chất lượng tại điểm đến, việc quy trách nhiệm sẽ trở nên phức tạp hơn nhiều.

Quyết định vận chuyển thực chất là quyết định phân bổ rủi ro
Dưới đây, chuối, dứa và xoài minh họa cách lựa chọn phương thức vận chuyển phản ánh các chiến lược rủi ro khác nhau.

Chuối lát (banana chips): Sản phẩm bổ sung tồn kho điển hình
Ở nhiều thị trường, chuối lát là mặt hàng vòng quay cao, giá trị đơn vị tương đối thấp, và có mô hình tiêu thụ dự đoán được.
Thường được xuất khẩu dưới dạng:
• Hàng cung ứng bán lẻ dài hạn
• Nguyên liệu cho ngũ cốc, bánh nướng, thanh năng lượng
• Sản phẩm đã có mô hình bán hàng và tham số tồn kho an toàn rõ ràng

Trong các tình huống này, vận tải biển là lựa chọn mặc định, không phải vì chuối lát “hợp” đi đường biển, mà vì các lô bổ sung tồn kho cho phép biên độ chấp nhận về thời gian giao hàng lớn hơn và cần hiệu quả chi phí theo quy mô.

Tuy vậy, cách chế biến vẫn rất quan trọng. Chuối lát chiên nhạy với nhiệt độ và độ ổn định của dầu, còn phiên bản sấy khử nước đòi hỏi bao bì cản ẩm tốt hơn. Hiểu đúng phương pháp chế biến quan trọng hơn tên gọi sản phẩm.

Dứa sấy: Nằm giữa nhịp cung ứng ổn định và “thời điểm marketing”
Dứa sấy thường đứng giữa nhóm trái cây sấy làm nguyên liệu và nhóm snack có thương hiệu.
Ở một số thị trường, đây là mặt hàng bán đều. Ở thị trường khác, nó được định vị như snack “đậm hương vị”, nhấn mạnh xuất xứ.

Vì vậy, vận tải biển và đường hàng không thường cùng tồn tại:
• Sản lượng nền để bổ sung tồn kho qua đường biển
• Ra mắt bao bì mới hoặc giai đoạn phủ kênh ban đầu qua đường hàng không

Dứa sấy vẫn có thể bảo quản trên kệ, nhưng người mua thường nhạy hơn về màu sắc, độ cân bằng vị ngọt, và độ nguyên vẹn ngoại quan so với chuối lát. Nếu lỡ “khung thời gian ra mắt” vì chậm chứng từ hoặc chậm hành trình, tổn thất có thể lớn hơn rất nhiều so với phần tiết kiệm cước.

Trong các trường hợp này, đường hàng không mua “độ chắc chắn giao hàng”, chứ không phải mua tốc độ vì tốc độ.

Xoài sấy: Nơi chiến lược phân hóa rõ nhất
Trong ba nhóm, xoài sấy cho thấy mức độ phân hóa chiến lược rộng nhất.
Cùng một nhóm hàng có thể bao gồm:
• Hàng sản xuất đại trà, xử lý đường, cạnh tranh theo giá
• Hàng không đường, sấy nhiệt độ thấp, định vị cao cấp
• Xoài đông khô phục vụ phân khúc snack hoặc nguyên liệu giá trị cao

Các sản phẩm này không thể dùng chung một logic logistics.

Xoài sấy “chuẩn” phục vụ bổ sung tồn kho ổn định thường đi đường biển khi bao bì và kiểm soát ẩm đã được xác nhận, và khi khách hàng đã có dự báo bán hàng.

Trong khi đó, xoài giá trị cao hoặc xoài đông khô đi theo logic khác. Do giá trị đơn vị cao hơn, nhạy hơn với kết cấu và ngoại quan, lại hay được dùng để thử thị trường hoặc ra mắt giới hạn, vận tải hàng không trở thành công cụ quản trị rủi ro, không phải lựa chọn chữa cháy.

Các chiến lược thường gặp:
• Giai đoạn đầu đi đường hàng không để thử phản ứng thị trường
• Chuyển một phần sang phương thức khác sau khi mô hình bán ổn định
• Tiếp tục đi đường hàng không và đưa chi phí logistics vào định vị sản phẩm

Chọn đường biển hay đường hàng không, cuối cùng là chọn nơi “gánh” rủi ro
Từ góc nhìn vận tải, đây không phải lựa chọn giữa biển và không, mà là lựa chọn nơi rủi ro được hấp thụ.
• Chuối lát thường ổn định với chuỗi cung ứng đường biển khi vận hành đã vào guồng
• Dứa sấy thường chuyển đổi giữa các phương thức theo nhịp thị trường
• Xoài sấy, đặc biệt dạng đông khô, coi phương thức vận chuyển là một phần của chiến lược sản phẩm

Câu hỏi mà nhà xuất khẩu cần trả lời không phải “cái nào rẻ hơn”, mà là họ muốn rủi ro xuất hiện ở đâu: trước khi xuất hàng, trong quá trình vận chuyển, hay sau khi hàng đã vào thị trường.

Kết luận
Xuất khẩu trái cây sấy Đông Nam Á nhìn có vẻ đã trưởng thành, nhưng các điểm nghẽn vận hành vẫn tồn tại vì thiết kế giao hàng thường đi chậm hơn nhịp thị trường. Từ chuối và dứa đến xoài, khác biệt về phương pháp chế biến, cấu trúc giá, và bối cảnh bán hàng sẽ quyết định vai trò của vận tải biển và đường hàng không. Khi rủi ro về phân loại, chứng từ và điều kiện vận chuyển được xử lý ngay từ đầu, logistics không chỉ là một khoản chi phí, mà trở thành công cụ giúp ổn định nguồn cung và giảm bất định. Thị trường vẫn sẽ còn. Yếu tố tạo khác biệt thật sự là ai có thể giao trái cây sấy đến đích một cách ổn định và có thể dự đoán.

Chúng tôi rất cảm kích nếu bạn có thể chia sẻ blog của TGL với bạn bè của mình, những người quan tâm đến thông tin thị trường trực tiếp về ngành Logistics - Chuỗi cung ứng và các sự kiện kinh tế cập nhật khác.