By Eric Huang    Photo：CANVA

เมื่อไม่นานมานี้ สำหรับคนส่วนใหญ่ที่ทำงานด้านโลจิสติกส์ คำว่า “ความเสี่ยงทางภูมิรัฐศาสตร์” เป็นเพียงคำศัพท์ที่ปรากฏเป็นครั้งคราวในรายงานความเสี่ยงหรือสไลด์การนำเสนอในห้องประชุมผู้บริหารเท่านั้น ทุกคนรู้ว่ามันมีอยู่จริง และทุกคนก็เข้าใจ อย่างน้อยในเชิงทฤษฎี ว่ามันอาจส่งผลกระทบได้ แต่ในการดำเนินงานประจำวัน สินค้ายังคงถูกขนส่ง เรือยังคงออกเดินทาง และการชำระเงินส่วนใหญ่ก็ผ่านไปได้โดยไม่มีปัญหาอะไรมากนัก มาตรการคว่ำบาตรก็ให้ความรู้สึกไม่ต่างกัน คือดูห่างไกล เป็นเรื่องเชิงนามธรรม และดูเหมือนจะเกี่ยวข้องเฉพาะกับประเทศที่มีความเสี่ยงสูงบางแห่งหรืออุตสาหกรรมเฉพาะกลุ่มเท่านั้น สำหรับผู้เชี่ยวชาญด้านโลจิสติกส์ส่วนใหญ่ เรื่องเหล่านี้ดูเหมือนจะอยู่ไกลจากความเป็นจริงในชีวิตประจำวันมาก

โลกแบบนั้นไม่มีอยู่อีกต่อไปแล้ว

ภายในปี 2025 ภูมิรัฐศาสตร์ได้ขยับจากฉากหลังขึ้นมาอยู่ในศูนย์กลางอย่างชัดเจน และกำหนดโดยตรงว่าการค้าและโลจิสติกส์โลกจะดำเนินไปอย่างไร มันกำหนดว่าเส้นทางใดสามารถใช้ได้ เรือแบบใดเป็นที่ยอมรับ การชำระเงินใดสามารถผ่านระบบการเงินได้ และธุรกรรมหนึ่ง ๆ จะสามารถดำเนินไปตั้งแต่ต้นจนจบหรือไม่ มาตรการคว่ำบาตรไม่ได้เป็นเพียงข้อความทางกฎหมายอีกต่อไป แต่ทำหน้าที่คล้ายแรงขับเคลื่อนของตลาด ค่อย ๆ แต่ต่อเนื่อง ปรับโครงสร้างอัตราค่าระวาง ค่าประกัน ระยะเวลาขนส่ง และความเสี่ยงในการดำเนินงานโดยรวม

สิ่งที่ทำให้ยุคปัจจุบันแตกต่างจากอดีตอย่างแท้จริง ไม่ใช่แค่จำนวนความขัดแย้งหรือความตึงเครียดทางการเมืองที่เพิ่มขึ้น แต่เป็นการที่การเมืองได้แทรกซึมเข้าไปถึงกลไกของการค้าโดยตรง ท่าเรือ เส้นทางเดินเรือ เรือ การชำระเงินทางการเงิน รวมถึงการเคลื่อนย้ายข้อมูลและเทคโนโลยี ถูกมองว่าเป็นเครื่องมือของอำนาจ เส้นทางการค้าไม่ได้เป็นเพียงโครงสร้างพื้นฐานเชิงพาณิชย์อีกต่อไป แต่กลายเป็นสินทรัพย์เชิงยุทธศาสตร์ มาตรการคว่ำบาตรไม่ได้เป็นบทลงโทษที่แยกขาดอีกต่อไป แต่เป็นส่วนหนึ่งของระบบที่ออกแบบมาเพื่อชี้นำพฤติกรรมและปรับโครงสร้างตลาด

จากมุมมองด้านการปฏิบัติการ การเปลี่ยนแปลงที่สำคัญที่สุดคือ มาตรการคว่ำบาตรไม่ได้เป็นเพียงการรบกวนระยะสั้นอีกต่อไป แต่ได้กลายเป็นข้อจำกัดเชิงโครงสร้าง เมื่อเรือลำหนึ่งถูกกันออกจากตลาดหลักเนื่องจากการคว่ำบาตรหรือความเสี่ยงที่สูงขึ้น ผลกระทบไม่ได้จำกัดแค่การเดินเรือเที่ยวเดียว แต่ส่งผลต่อการจัดสรรขีดความสามารถของเรือทั้งตลาด จำนวนเรือที่ใช้งานได้ลดลงหมายถึงอุปทานตึงตัว ค่าระวางสูงขึ้น และสินค้าถูกบังคับให้ใช้เส้นทางยาวขึ้นหรือไม่คุ้มค่า แม้แต่บริษัทที่ไม่ได้เกี่ยวข้องกับการค้าภายใต้มาตรการคว่ำบาตรโดยตรง ก็ยังได้รับผลกระทบ

พูดให้เข้าใจง่ายๆ มาตรการคว่ำบาตรในปัจจุบันมีอิทธิพลต่อตลาดไม่ต่างจากราคาน้ำมันที่สูงขึ้นหรือความแออัดของท่าเรือ เพียงแต่เกิดขึ้นอย่างฉับพลันและคาดการณ์ได้ยากกว่ามาก

ไม่มีที่ใดเห็นภาพนี้ได้ชัดเจนไปกว่าการขนส่งทางทะเล เส้นทางเดินเรือหลักที่เคยถูกมองว่าเป็นเรื่องปกติ สามารถกลายเป็นเส้นทางที่ไม่ปลอดภัยได้แทบจะชั่วข้ามคืนจากเหตุการณ์ทางการเมือง สถานการณ์ในทะเลแดงเป็นตัวอย่างที่ชัดเจน สิ่งที่เริ่มต้นจากปัญหาความมั่นคงในระดับภูมิภาค กลับลุกลามอย่างรวดเร็วกลายเป็นฝันร้ายของโลจิสติกส์โลก บังคับให้เรือจำนวนมากต้องเปลี่ยนเส้นทางอ้อมแหลมกู๊ดโฮป ระยะเวลาขนส่งยาวนานขึ้น ต้นทุนพุ่งสูง และตารางเดินเรือขาดความแน่นอนมากขึ้น

แม้ว่าความตึงเครียดจะคลี่คลายลง และผู้ให้บริการบางรายเริ่มทดลองกลับไปใช้เส้นทางเดิมอย่างระมัดระวัง ความเสี่ยงก็ไม่ได้หายไปจริง ๆ มันเพียงแค่เปลี่ยนรูปแบบ ความเสี่ยงนั้นถูกฝังอยู่ในอัตราค่าระวาง เงื่อนไขประกันภัย และถ้อยคำในสัญญา เป็นสมมติฐานที่ไม่มีใครพูดออกมาตรง ๆ แต่ทุกคนหลีกเลี่ยงไม่ได้ที่จะต้องนำมาคิดคำนวณ

ในเวลาเดียวกัน มาตรการคว่ำบาตรได้เปลี่ยนแปลงกองเรือโลกอย่างเงียบ ๆ แนวคิดเรื่อง “กองเรือเงา” ไม่ใช่เรื่องที่พูดถึงเฉพาะในฝ่ายปฏิบัติตามกฎอีกต่อไป แต่กลายเป็นความจริงที่ผู้เชี่ยวชาญด้านโลจิสติกส์ทุกคนต้องเข้าใจ เรือเหล่านี้อาจยังถือว่าพร้อมใช้งานทางเทคนิค แต่เนื่องจากเผชิญกับความเสี่ยงจากมาตรการคว่ำบาตร ประกันภัยไม่เพียงพอ เจ้าของไม่โปร่งใส หรือรูปแบบการปฏิบัติงานที่มีความเสี่ยงสูงอย่างต่อเนื่อง ทำให้เรือเหล่านี้ถูกมองว่าเป็น “เรือต้องห้าม” สำหรับตลาดหลัก การเปลี่ยนธงบ่อย ระบบติดตามถูกปิด และมีตัวกลางหลายชั้นกลายเป็นลักษณะมาตรฐานของกองเรือคู่ขนานนี้

ภายนอกเรือเหล่านี้อาจดูไม่แตกต่างจากเรือพาณิชย์ทั่วไป แต่ในความเป็นจริง พวกมันดำเนินงานอยู่ในระบบนิเวศทางทะเลแยกต่างหาก ซึ่งมีผลกระทบอย่างมากต่อทั้งตลาดโดยรวม และมากขึ้นเรื่อยๆด้วย

แม้แต่บริษัทที่หลีกเลี่ยงสินค้าที่อยู่ภายใต้มาตรการคว่ำบาตรโดยสมบูรณ์ ก็ไม่ได้ปลอดภัยจากผลกระทบ จำนวนเรือที่ธนาคารและบริษัทประกันยอมรับลดลง ทำให้ตลาดตึงตัว กระบวนการตรวจสอบความเหมาะสมใช้เวลานานขึ้น การชำระเงินล่าช้า ท่าเรือและผู้ให้บริการระมัดระวังมากขึ้น ต้นทุนเหล่านี้อาจไม่ปรากฏชัดในใบเสนอราคา แต่สะสมในกระบวนการปฏิบัติงานประจำวัน ทำให้โลจิสติกส์ช้าลง มีค่าใช้จ่ายสูงขึ้น และยากขึ้นในการอธิบายให้ลูกค้าเข้าใจ

หลายบริษัทยังคงคิดว่าความเสี่ยงจากมาตรการคว่ำบาตรมีความสำคัญเฉพาะเมื่อพวกเขาเกี่ยวข้องโดยตรงกับฝ่ายที่ถูกคว่ำบาตร ความคิดนี้ล้าสมัยแล้ว การบังคับใช้ในปัจจุบันไม่ได้มุ่งที่ตัวตนของคุณ แต่ไปที่สิ่งที่คุณเอื้อให้ หากบริการของคุณเอื้อให้กิจกรรมที่อยู่ภายใต้มาตรการคว่ำบาตร คุณอาจเผชิญความเสี่ยง แม้ตัวคุณเองจะไม่ได้อยู่ในกลุ่มถูกคว่ำบาตร

นี่จึงเป็นเหตุผลที่ทำให้ผู้ส่งสินค้าตัวแทนขนส่ง NVOCC นายหน้าเรือ ตัวแทนท่าเรือ ผู้ประกอบการคลังสินค้า และผู้ให้บริการโลจิสติกส์อื่น ๆ อยู่ภายใต้ขอบเขตการบังคับใช้มาตรการคว่ำบาตรอย่างชัดเจน การปฏิบัติตามกฎไม่ได้เป็นหน้าที่ของฝ่ายสนับสนุนอีกต่อไป แต่ได้เข้ามาอยู่ในงานปฏิบัติการภาคหน้าโดยตรง

ผลลัพธ์คือ ทักษะที่บุคลากรภาคหน้าต้องมีได้เปลี่ยนไป ทีมขาย เจ้าหน้าที่ปฏิบัติการ และผู้เชี่ยวชาญด้านเอกสารต่างต้องมีความเข้าใจพื้นฐานเกี่ยวกับมาตรการคว่ำบาตร พวกเขาต้องสามารถสังเกตสัญญาณเตือน เช่น เอกสารที่ไม่ตรงกัน เส้นทางที่ไม่สมเหตุสมผลทางธุรกิจ การเปลี่ยนแปลงคู่สัญญากะทันหัน หรือการจัดการชำระเงินที่ผิดปกติ เรื่องเหล่านี้ไม่ได้เป็นเพียงปัญหาการบริหารเล็กน้อย แต่เป็นตัวกระตุ้นความเสี่ยงร้ายแรง

ความเสี่ยงทางภูมิรัฐศาสตร์ได้ขยายตัวไปไกลเกินกว่าการขนส่งและพลังงานสู่ห่วงโซ่อุปทานเทคโนโลยีและการผลิต ชิปเซมิคอนดักเตอร์ อิเล็กทรอนิกส์ขั้นสูง และอุปกรณ์โทรคมนาคมถูกมองว่าเป็นสินทรัพย์เชิงยุทธศาสตร์ การควบคุมการส่งออก ภาษี และข้อจำกัดการลงทุนถูกนำมาใช้มากขึ้นเพื่อปรับนโยบายอุตสาหกรรม สำหรับผู้ให้บริการโลจิสติกส์ สิ่งที่เคยเป็นเพียงการบรรยายสินค้าแบบตรงไปตรงมาหรือการจัดหมวดภาษี อาจกลายเป็นเรื่องละเอียดอ่อนด้านการปฏิบัติตามกฎได้ทันที

การเปลี่ยนแปลงเหล่านี้บังคับให้บริษัทต้องคิดใหม่เกี่ยวกับกลยุทธ์การจัดหาสินค้า การจัดวางสินค้าคงคลัง และการตัดสินใจเลือกเส้นทาง ต้นทุนและประสิทธิภาพไม่ใช่ปัจจัยเดียวอีกต่อไป ความเสี่ยงทางการเมืองและกฎระเบียบมีน้ำหนักเท่าเทียมกัน ในสภาพแวดล้อมนี้ ความเชี่ยวชาญด้านโลจิสติกส์ไม่ได้วัดจากความรวดเร็วหรือการดำเนินงานเพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นอยู่กับความสามารถในการคาดการณ์แนวโน้มและจัดการกับความไม่แน่นอน

อาจสำคัญที่สุด การบังคับใช้มาตรการคว่ำบาตรกำลังเข้าใกล้การปฏิบัติการทางกายภาพ ความเสี่ยงไม่ได้จำกัดแค่ค่าปรับที่กำหนดหลังเกิดเหตุการณ์ แต่สามารถเกิดขึ้นขณะที่สินค้ายังคงอยู่ระหว่างการขนส่ง เรืออาจถูกปฏิเสธการเข้าท่า การชำระเงินอาจถูกระงับ สินค้าอาจติดอยู่ในสถานะค้างคา ไม่สามารถเคลื่อนหน้าไปหรือย้อนกลับได้

ในบริบทนี้ การออกแบบสัญญามีความสำคัญอย่างไม่เคยปรากฏมาก่อน Incoterms เวลาการโอนกรรมสิทธิ์ ข้อกำหนดเหตุสุดวิสัย และเงื่อนไขเกี่ยวกับมาตรการคว่ำบาตร ไม่ใช่ข้อความมาตรฐานทั่วไปอีกต่อไป แต่กำหนดว่าใครต้องรับผิดชอบต่อความล่าช้า ต้นทุนเพิ่มเติม และความเสี่ยงทางกฎหมายเมื่อเกิดปัญหา

บริษัทที่มีความพร้อมที่สุดในการประสบความสำเร็จในสภาพแวดล้อมนี้ ไม่ใช่บริษัทที่พยายามหลีกเลี่ยงความเสี่ยงทางภูมิรัฐศาสตร์ทั้งหมด แต่เป็นบริษัทที่ยอมรับและนำความเสี่ยงมาออกแบบในห่วงโซ่อุปทานของตน ด้วยการรักษาความยืดหยุ่นของเส้นทาง กระจายผู้ให้บริการและพันธมิตรทางการเงิน และลงทุนในกระบวนการปฏิบัติตามกฎที่เข้มแข็ง ทำให้ความเสี่ยงสามารถจัดการได้แทนที่จะเป็นสิ่งที่คาดเดาไม่ได้

ที่สำคัญ บริษัทเหล่านี้ยังพร้อมที่จะซื่อสัตย์เกี่ยวกับต้นทุนของความเสี่ยง อัตราค่าระวางในปัจจุบันสะท้อนมากกว่าระยะทางและค่าน้ำมัน มันยังสะท้อนความไม่แน่นอนทางการเมืองและภาระการปฏิบัติตามกฎ การประเมินค่าต่ำเกินไปอาจทำให้ราคาในระยะสั้นดีขึ้น แต่เกือบจะนำไปสู่ความสูญเสียที่มากกว่าในภายหลัง

มองไปข้างหน้า มีเหตุผลน้อยมากที่จะเชื่อว่าความเสี่ยงทางภูมิรัฐศาสตร์จะลดลงในเร็ว ๆ นี้ การค้าระหว่างประเทศกำลังแยกตัวออกเป็นส่วนย่อยมากขึ้นและเน้นภูมิภาคมากขึ้น มาตรการคว่ำบาตรและข้อจำกัดต่าง ๆ กลายเป็นเรื่องปกติมากขึ้นแทนที่จะเป็นข้อยกเว้น ในโลกเช่นนี้ โลจิสติกส์ไม่ได้เป็นเพียงการเคลื่อนย้ายสินค้าไปจากจุด A ไปยังจุด B แต่เป็นการทดสอบระยะยาวของการตัดสินใจ ความยืดหยุ่น และการจัดการความเสี่ยง

ขอขอบคุณหากคุณสามารถแบ่งปันบล็อก TGL ในหมู่เพื่อนของคุณที่สนใจข้อมูลตลาดโดยตรงของโซ่อุปทานและเหตุการณ์ทางเศรษฐกิจที่อัปเดต