By Cadys Wang    Photo：CANVA

Từ những gián đoạn vận tải qua Biển Đỏ, đến các hạn chế lưu thông tại Kênh đào Panama, rồi đến sự hình thành mạnh lên của hành lang chuỗi cung ứng Châu Á → Mexico → Hoa Kỳ, logistics toàn cầu đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi mang tính cấu trúc thực sự.

Nhìn bề ngoài, nhiều doanh nghiệp có thể chỉ cảm nhận được những tác động trước mắt như thời gian vận chuyển kéo dài hơn, cước phí biến động mạnh, tắc nghẽn cảng, hoặc những giai đoạn mà việc giữ chỗ tàu trở nên đặc biệt khó khăn. Tuy nhiên, nếu nhìn ở góc độ chiến lược rộng hơn, đây không phải là những sự kiện rời rạc hay không liên quan với nhau. Ngược lại, chúng cùng chỉ ra một thực tế sâu hơn: chuỗi cung ứng toàn cầu không còn là hệ thống chỉ được xây dựng xoay quanh mục tiêu tối thiểu hóa chi phí và tối đa hóa hiệu quả. Thay vào đó, chúng đang buộc phải tiến hóa theo hướng đa dạng hơn, linh hoạt hơn, và tập trung nhiều hơn vào khả năng chịu đựng rủi ro cũng như tính chống chịu.

Theo UNCTAD, Kênh đào Suez chiếm khoảng 10% thương mại hàng hải toàn cầu và 22% thương mại container toàn cầu, trong khi Kênh đào Panama chiếm khoảng 3% tổng khối lượng thương mại hàng hải thế giới. Khi các tuyến đường thủy chiến lược này chịu áp lực kéo dài, doanh nghiệp không còn chỉ đối mặt với việc giao hàng chậm. Họ đang phải đối diện với một sự viết lại căn bản của chính logic thiết kế chuỗi cung ứng.

1. Chuỗi cung ứng toàn cầu đang trải qua một sự dịch chuyển mang tính cấu trúc
   Những tín hiệu đằng sau các gián đoạn logistics hiện nay

Từ gián đoạn vận tải qua Biển Đỏ và các hạn chế quá cảnh tại Kênh đào Panama cho đến sự nổi lên của hành lang chuỗi cung ứng Châu Á – Mexico – Hoa Kỳ, logistics toàn cầu đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi cấu trúc thực sự.

Thoạt nhìn, nhiều diễn biến gần đây có vẻ chỉ là những vấn đề vận chuyển ngắn hạn: thời gian vận chuyển kéo dài hơn, cước phí biến động, tắc nghẽn cảng, hoặc sức chứa tàu bị siết chặt. Nhưng trên thực tế, đây không phải là những gián đoạn đơn lẻ. Chúng đang cùng nhau cho thấy một sự thay đổi sâu sắc hơn trong cách chuỗi cung ứng toàn cầu được thiết kế và vận hành.

Điều mà doanh nghiệp đang trải qua hôm nay không đơn thuần chỉ là một giai đoạn bất ổn trong vận tải. Đó là sự tái định nghĩa mang tính nền tảng của logic chuỗi cung ứng.

Khi tàu tránh Biển Đỏ và chuyển hướng đi vòng qua Mũi Hảo Vọng, tác động nhìn thấy được có thể khá trực diện: thời gian hành trình tăng thêm 10 đến 14 ngày. Nhưng trong vận hành chuỗi cung ứng thực tế, hệ quả không dừng lại ở việc ETA bị lùi.

Chu kỳ tồn kho bị xáo trộn.
Lịch giao hàng phải tính toán lại.
Kế hoạch mua hàng cần điều chỉnh.
Chiến lược chuỗi cung ứng phải được thiết kế lại.

Nói cách khác, chậm tàu không chỉ là vấn đề về thời gian. Đó là tín hiệu cho thấy cấu trúc nền tảng của chuỗi cung ứng toàn cầu đang thay đổi.

2. Chuỗi cung ứng toàn cầu đang bị kiểm tra sức bền
   Nhiều cú sốc đang làm lộ ra các điểm yếu mang tính cấu trúc

Trong vài năm qua, hệ thống chuỗi cung ứng toàn cầu không chỉ đối mặt với một cú sốc riêng lẻ, mà là một loạt biến động chồng lấn lên nhau.

Đại dịch COVID-19 từng khiến logistics quốc tế gần như đóng băng tạm thời.
Tắc nghẽn cảng làm gián đoạn các cửa ngõ thương mại lớn.
Căng thẳng địa chính trị tác động đến các hành lang hàng hải trọng yếu.
Bất ổn về chính sách thương mại và thuế quan tiếp tục làm phức tạp các quyết định về nguồn cung.

Tổng hợp lại, những diễn biến này đã phơi bày một thực tế không mấy dễ chịu: nhiều chuỗi cung ứng toàn cầu tập trung cao hơn rất nhiều so với những gì doanh nghiệp từng nghĩ.

Trong nhiều trường hợp, điều từng được xem là đa dạng hóa nhà cung cấp thực chất lại không phải đa dạng hóa rủi ro. Doanh nghiệp có thể mua hàng từ nhiều nhà cung cấp khác nhau, nhưng các nhà cung cấp đó vẫn tập trung trong cùng một khu vực địa lý, phụ thuộc vào cùng một hành lang vận tải, và cùng chịu tác động từ một nhóm ràng buộc hạ tầng giống nhau.

Một trong những ví dụ rõ ràng nhất cho loại rủi ro tập trung này chính là Kênh đào Suez.

3. Các điểm nghẽn logistics tác động đến chuỗi cung ứng toàn cầu như thế nào
   Bài học chuỗi cung ứng từ sự cố Ever Given

Năm 2021, tàu container Ever Given bị mắc cạn tại Kênh đào Suez, chặn hoàn toàn một trong những tuyến vận tải biển quan trọng nhất thế giới. Chỉ trong vài ngày, hơn 400 tàu đã buộc phải neo chờ ngoài khơi.

Tác động của sự cố này vượt xa phạm vi của riêng ngành vận tải biển.

Chuỗi cung ứng ô tô bị ảnh hưởng.
Các nhà sản xuất điện tử bị chậm hàng.
Mạng lưới phân phối bán lẻ bị gián đoạn.

Lý do rất đơn giản. Một tỷ trọng đáng kể của thương mại hàng hải toàn cầu phụ thuộc vào hành lang này. Khi một điểm nghẽn logistics bị tắc, hệ quả sẽ lan truyền ra toàn bộ mạng lưới chuỗi cung ứng.

Sự cố Ever Given là một lời nhắc nhở mạnh mẽ rằng rủi ro chuỗi cung ứng không chỉ đến từ nhà máy, nhà cung cấp hay nhu cầu thị trường. Nó cũng có thể xuất hiện từ một nút logistics mà từ trước đến nay vốn được xem là ổn định, dễ dự đoán và gần như không thể thất bại.

Với nhiều doanh nghiệp, đó là thời điểm mà các cuộc thảo luận về tồn kho đệm, tuyến thay thế, chiến lược hai cảng và kế hoạch dự phòng không còn nằm trên lý thuyết mà thực sự bước vào phòng họp của ban lãnh đạo.

Vào thời điểm đó, những biện pháp này có thể bị xem là tốn kém hoặc kém hiệu quả về mặt vận hành. Còn hiện nay, chúng ngày càng được nhìn nhận như những thành phần cần thiết của một thiết kế chuỗi cung ứng có khả năng chống chịu.

4. Địa chính trị đang vẽ lại bản đồ vận tải biển
   Tác động của khủng hoảng Biển Đỏ đối với chuỗi cung ứng

Nếu sự cố Ever Given là một tình huống tắc nghẽn logistics cấp tính, thì tình hình Biển Đỏ lại đại diện cho một dạng áp lực địa chính trị kéo dài hơn và gây xáo trộn mang tính cấu trúc nhiều hơn.

Khi rủi ro an ninh tại Biển Đỏ gia tăng, nhiều hãng tàu lớn đã chọn chuyển hướng đi vòng qua Mũi Hảo Vọng thay vì tiếp tục sử dụng hành lang Suez. Quyết định này kéo theo một số hệ quả tức thời:

Thời gian vận chuyển tăng lên.
Sức chứa tàu trên toàn cầu trở nên căng hơn.
Mức độ biến động của cước vận tải gia tăng.

Tuy nhiên, đối với chủ hàng và nhà quản lý chuỗi cung ứng, tác động quan trọng nhất lại nằm ở chỗ khác.

Các giả định trong kế hoạch tồn kho đã thay đổi.
Mô hình dự báo nhu cầu phải được điều chỉnh.
Mức tồn kho an toàn cần được đánh giá lại.
Chiến lược bổ sung hàng theo khu vực phải trở nên linh hoạt hơn.

Đó chính là lý do vì sao khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng hiện nay đã trở thành một ưu tiên chiến lược, chứ không còn là một khái niệm mang tính lý thuyết.

Điều khiến gián đoạn tại Biển Đỏ trở nên nghiêm trọng không chỉ là số ngày đi biển tăng thêm. Vấn đề cốt lõi là một rủi ro địa chính trị đơn lẻ có thể buộc mạng lưới vận tải biển toàn cầu phải phân bổ lại tàu, thay đổi lịch trình, siết chặt năng lực sẵn có và tạo ra bất ổn vận hành lan rộng ở các khâu phía sau.

Ngay cả khi nhu cầu không tăng đáng kể, chỉ riêng việc hành trình dài hơn cũng đủ khiến năng lực trở nên có cảm giác bị thu hẹp. Sự thay đổi đó tác động cùng lúc đến lead time, thời điểm mua hàng, chi phí nắm giữ tồn kho và hiệu suất dịch vụ khách hàng.

Với nhiều doanh nghiệp, sự gián đoạn thực sự không nằm trên mặt nước. Nó xuất hiện trong mô hình lập kế hoạch.

5. Các yếu tố khí hậu cũng đang tái định hình logistics toàn cầu
   Rủi ro chuỗi cung ứng do hạn hán tại Kênh đào Panama

Một trường hợp quan trọng khác là Kênh đào Panama.

Nếu Biển Đỏ cho thấy tác động của địa chính trị đối với các tuyến vận tải biển, thì Kênh đào Panama lại cho thấy các ràng buộc liên quan đến khí hậu có thể trực tiếp làm giảm năng lực lưu thông tại một điểm nghẽn toàn cầu quan trọng.

Do tình trạng hạn hán kéo dài và mực nước giảm, Kênh đào Panama đã phải đối mặt với những giới hạn vận hành đáng kể. Hệ quả bao gồm:

Thời gian tàu chờ quá cảnh lâu hơn
Phải điều chỉnh lại một số tuyến dịch vụ
Luồng vận tải biển được phân bổ lại trên toàn mạng lưới toàn cầu

Điều này một lần nữa nhấn mạnh một thực tế then chốt: hạ tầng logistics toàn cầu vẫn đang tập trung ở mức rất cao.

Khi một nút quan trọng chịu áp lực vận hành, tác động không chỉ giới hạn trong chính hành lang đó. Nó lan ra toàn bộ hệ sinh thái chuỗi cung ứng rộng lớn hơn.

Điều quan trọng ở đây không chỉ là năng lực quá cảnh sau đó có được cải thiện hay không, mà là điều mà sự gián đoạn này đã bộc lộ. Các điều kiện khí hậu có thể ảnh hưởng thực chất đến độ tin cậy của hạ tầng thương mại cốt lõi. Điều đó có nghĩa là việc lập kế hoạch chuỗi cung ứng trong tương lai không còn có thể chỉ dựa vào khoảng cách tuyến đường và cước cơ sở. Nó còn phải tính đến yếu tố mùa vụ, áp lực môi trường và khả năng chống chịu của hạ tầng.

Đối với các doanh nghiệp có hàng hóa nhạy cảm về thời gian hoặc chu kỳ bổ sung hàng được đồng bộ rất chặt, đây không còn là vấn đề lý thuyết. Nó đã trở thành một phần của kế hoạch vận hành.

6. Góc nhìn của freight forwarder
   Chuỗi cung ứng thực tế vận hành như thế nào

Nhiều báo cáo về chuỗi cung ứng tập trung vào các xu hướng vĩ mô. Nhưng trong vận hành logistics hằng ngày, những điểm đau thực sự lại thường mang tính rất thực tế.

Một ví dụ điển hình là demurrage.

Khi container nằm tại terminal cảng quá thời gian miễn phí cho phép, phí lưu bãi có thể tăng lên rất nhanh.

Một vấn đề phổ biến khác là detention.

Khi container được kéo ra khỏi terminal nhưng không được trả lại cho hãng tàu trong thời gian miễn phí quy định, sẽ phát sinh thêm phí sử dụng thiết bị.

Những chi phí này thường xuất phát từ các nút thắt vận hành rất thực tế như:

Tình trạng kẹt lịch hẹn tại kho
Thiếu năng lực xe tải
Nhà máy dỡ hàng chậm
Chứng từ được release muộn
Thời điểm giao hàng nội địa không khớp với thời gian miễn phí tại terminal

Thoạt nhìn, đây có thể chỉ là những lỗi thực thi nhỏ. Nhưng trên thực tế, chúng đang âm thầm định hình lại cấu trúc chi phí logistics của chuỗi cung ứng toàn cầu.

Điều này đặc biệt đúng trong các chuỗi cung ứng nhiều chặng, nhiều khu vực, nơi chậm trễ tại một nút có thể kích hoạt phản ứng dây chuyền xuyên suốt các khâu thông quan, drayage, lưu kho, nhập vào sản xuất và giao hàng cuối cùng.

Trong thực tế, chi phí leo thang hiếm khi đến từ một sự kiện lớn duy nhất. Phần nhiều, nó đến từ một chuỗi các lỗi phối hợp nhỏ giữa nhiều bên tham gia.

Đó là lý do vì sao các chuỗi cung ứng ngày càng phức tạp hiện nay cần nhiều hơn là chỉ vận chuyển hàng hóa. Chúng cần sự điều phối chủ động ở mọi điểm bàn giao trong vận hành.

7. Ý nghĩa thực sự của nearshoring
   Sự tái cân bằng về địa lý của chuỗi cung ứng

Trong bối cảnh những gián đoạn logistics như hiện nay, một xu hướng đã tăng tốc rất nhanh: nearshoring.

Những động lực đứng sau sự dịch chuyển này bao gồm:

Căng thẳng thương mại Hoa Kỳ – Trung Quốc, bao gồm thuế quan theo Mục 301
Các gián đoạn chuỗi cung ứng trong giai đoạn đại dịch
Rủi ro gia tăng tại Biển Đỏ và hành lang Suez
Nhu cầu rút ngắn chu kỳ bổ sung hàng vào thị trường Bắc Mỹ

Đối với sản xuất tại Mexico, các lợi thế là rất rõ ràng:

Vị trí gần thị trường Hoa Kỳ
Sự liên kết thương mại dưới khuôn khổ USMCA
Chi phí lao động cạnh tranh
Các cụm công nghiệp ô tô, điện tử và công nghiệp đã được hình thành vững chắc

Tuy nhiên, có một thực tế quan trọng thường bị bỏ qua.

Nearshoring không có nghĩa là rời bỏ Châu Á.

Cách hiểu đó đã đơn giản hóa quá mức cách mà sản xuất toàn cầu thực sự vận hành. Trong nhiều ngành, sự dịch chuyển thực sự không phải là rút toàn bộ sản xuất ra khỏi Châu Á, mà là phân bổ lại một số công đoạn sản xuất được chọn lọc đến gần hơn với thị trường tiêu thụ cuối cùng.

Nói cách khác, nearshoring không phải là từ bỏ Châu Á. Nó là sự tái cân bằng vị trí địa lý trong một chiến lược chuỗi cung ứng đa khu vực lớn hơn.

8. Vai trò tiếp tục của Châu Á trong chuỗi cung ứng toàn cầu
   Năng lực sản xuất tại Châu Á vẫn mang tính nền tảng

Trong nhiều ngành, hệ sinh thái sản xuất của Châu Á vẫn giữ vai trò trung tâm đối với hiệu suất của chuỗi cung ứng toàn cầu.

Điều này đặc biệt đúng trong các lĩnh vực phụ thuộc vào:

Linh kiện điện tử
Khuôn dụng cụ chính xác
Phụ tùng máy móc công nghiệp
Vật liệu chuyên dụng
Vật đúc và các chi tiết kỹ thuật

Những lĩnh vực này dựa vào các cụm nhà cung cấp tích hợp sâu, mức độ chuyên môn kỹ thuật cao và các hệ sinh thái sản xuất trưởng thành mà những nơi khác không thể sao chép nhanh chóng.

Vì vậy, phương trình thực tế không phải là:

Nearshoring = Rời khỏi Châu Á

Mà là:

Nearshoring = Tái cân bằng cấu trúc địa lý của chuỗi cung ứng

Đối với nhiều doanh nghiệp, câu hỏi phù hợp hơn hiện nay không còn là: “Nên sản xuất ở quốc gia nào?” Thay vào đó, câu hỏi nên là:

Những công đoạn nào nên tiếp tục ở lại Châu Á?
Những quy trình nào có thể chuyển sang Mexico?
Những tồn kho nào nên được bố trí tại Bắc Mỹ?
Những linh kiện trọng yếu nào vẫn phải tiếp tục được sourcing từ Châu Á?

Khi vấn đề được đặt ra theo cách này, thiết kế chuỗi cung ứng sẽ bớt mang tính ý thức hệ và trở nên thực tế hơn nhiều về mặt vận hành.

9. Hành lang chuỗi cung ứng Châu Á → Mexico → Hoa Kỳ
   Một mô hình chuỗi cung ứng đa khu vực

Ngày càng nhiều doanh nghiệp đang áp dụng một cấu trúc chuỗi cung ứng mới:

Châu Á → Mexico → Hoa Kỳ

Theo mô hình này:

Sản xuất tại Châu Á cung cấp linh kiện cốt lõi và đầu vào thượng nguồn
Hoạt động tại Mexico đảm nhận lắp ráp, gia công, nội địa hóa hoặc delayed manufacturing
Thị trường Hoa Kỳ hấp thụ nhu cầu cuối cùng và cần năng lực fulfillment khu vực nhanh hơn

Hành lang này đang ngày càng được quan tâm vì nó cho phép doanh nghiệp kết hợp chiều sâu sản xuất của Châu Á với lợi thế gần thị trường Bắc Mỹ của Mexico.

Nhưng để một chuỗi cung ứng xuyên khu vực như vậy vận hành hiệu quả, thực thi quan trọng không kém gì chiến lược.

Doanh nghiệp cần điều phối:

Hợp nhất nhà cung cấp
Bonded warehousing
Giải pháp logistics trong khu thương mại tự do
Vận chuyển hàng hóa nhiều chặng
Sự đồng bộ giữa thông quan xuyên biên giới và vận tải nội địa
Khả năng hiển thị tồn kho trên nhiều khu vực vận hành

Cơ hội thực sự không nằm ở việc đơn giản chọn khu vực này thay vì khu vực khác.

Nó nằm ở việc thiết kế một cây cầu chuỗi cung ứng có thể kết nối các khu vực một cách hiệu quả, tuân thủ và đủ linh hoạt để hấp thụ gián đoạn.

Đó chính là nơi lợi thế cạnh tranh ngày càng được tạo ra.

10. Tương lai của chuỗi cung ứng
    Từ hệ thống hiệu quả sang hệ thống quản trị rủi ro

Trong nhiều thập kỷ, nhiều doanh nghiệp nhìn chuỗi cung ứng chủ yếu như một hệ thống hiệu quả. Mục tiêu rất rõ ràng: chi phí thấp hơn, luân chuyển nhanh hơn, tồn kho tinh gọn hơn và mức độ sử dụng tài sản cao hơn.

Ngày nay, khung tư duy đó không còn đủ nữa.

Các gián đoạn tại Biển Đỏ cho thấy rủi ro địa chính trị có thể làm thay đổi mạng lưới tàu toàn cầu.
Các hạn chế tại Kênh đào Panama cho thấy điều kiện khí hậu có thể làm giảm năng lực của hạ tầng trọng yếu.
Sự cố Ever Given cho thấy một thất bại tại một điểm nghẽn duy nhất có thể làm gián đoạn dòng thương mại trên toàn thế giới.

Khi đặt những yếu tố này lại với nhau, có một điều trở nên rất rõ:

Chuỗi cung ứng không còn chỉ là một hệ thống hiệu quả. Nó ngày càng trở thành một hệ thống quản trị rủi ro.

Những doanh nghiệp có khả năng hoạt động tốt hơn trong giai đoạn tiếp theo của thương mại toàn cầu nhiều khả năng sẽ đặt trọng tâm lớn hơn vào:

Chiến lược đa dạng hóa nguồn cung
Khả năng hiển thị chuỗi cung ứng
Điều phối logistics xuyên biên giới
Thiết kế phương án dự phòng ở cấp độ nút
Khả năng chống chịu của tồn kho
Tính linh hoạt vận hành đa khu vực

Giai đoạn cạnh tranh tiếp theo trong logistics toàn cầu không còn đơn thuần là phản ứng với gián đoạn sau khi nó xảy ra.

Nó là việc chủ động thiết kế kiến trúc chuỗi cung ứng trước khi gián đoạn xuất hiện.

Đó mới là tín hiệu thực sự đằng sau sự biến động logistics hiện nay.

Và nhiều khả năng, chính điều đó sẽ định hình kỷ nguyên tiếp theo của chiến lược chuỗi cung ứng toàn cầu.

Chúng tôi rất cảm kích nếu bạn có thể chia sẻ blog của TGL với bạn bè của mình, những người quan tâm đến thông tin thị trường trực tiếp về ngành Logistics - Chuỗi cung ứng và các sự kiện kinh tế cập nhật khác.